پس از آشنایی کلی با اهمیت پایانههای مرزی ایران و معرفی مهمترین آنها در مقالات پیشین، در این بخش به بررسی دقیقتر امکانات، رویههای گمرکی و خدمات ارائه شده در تعدادی از این دروازههای حیاتی تجارت، به ویژه برای باربری بین المللی، میپردازیم. شناخت این جزئیات برای شرکتهای حمل و نقل جادهای و تجاری که به دنبال حمل بار سنگین یا حمل بار سبک از طریق این مرزها هستند، بسیار ضروری است.
۱. پایانه مرزی بازرگان (استان آذربایجان غربی – مرز ترکیه)
- موقعیت و اهمیت: بازرگان، واقع در شهرستان ماکو، اصلیترین و پرترددترین مرز زمینی ایران با ترکیه و یکی از مهمترین دروازههای تجاری ایران به سمت اروپاست. این پایانه به صورت ۲۴ ساعته فعال است و برای شرکت حمل و نقل پیشتاز که در مسیر اروپا فعالیت میکند، اهمیت ویژهای دارد.
- تشریفات گمرکی و اسناد: فرآیند ترخیص شامل ثبت در سامانه EPL، اظهارنامه، کوتاژ، ارزیابی، کسب مجوزها (بهداشت، استاندارد) و پرداخت هزینهها است. مدارک کلیدی: کارت بازرگانی، اسناد خرید، بارنامه، فاکتور، گواهی مبدأ، بیمهنامه، پروفرما، ترخیصیه، و لیست بستهبندی.
- زیرساختها و امکانات: دارای دو ورودی اصلی، تجهیزات بازرسی مدرن (اسکنر کامیونی و چمدانی). گمرکات پلدشت و بازارچههای ساری سو و صنم بلاغی تحت نظارت آن هستند.
- خدمات ارائه شده: واردات و صادرات قطعی، ترانزیت کالا (۲۴ ساعته)، ترخیص پیلهوری، صدور قبض انبار قابل معامله، امکان واگذاری بخشی از محموله.
- عمده کالاهای عبوری:
- وارداتی: پارچه، مواد اولیه پلاستیکی، درب آسانسور، سنگ ساختمانی، لوازم یدکی خودرو، پروفیل آلومینیومی، موتورهای صنعتی.
- صادراتی: محصولات پتروشیمی، محصولات کشاورزی (میوه، ترهبار)، سنگ ساختمانی، اشیای سرامیکی، ضایعات آهن.
- ظرفیت: ظرفیت اسمی عبور روزانه حدود ۷۰۰ کامیون است، اما تردد واقعی بین ۳۵۰ تا ۵۰۰ دستگاه گزارش شده. این پایانه برای حمل بار سنگین به اروپا بسیار مناسب است.
۲. پایانه مرزی سرخس (استان خراسان رضوی – مرز ترکمنستان)
- موقعیت و اهمیت: واقع در ۱۸۰ کیلومتری شرق مشهد، هممرز با ترکمنستان. به دلیل اتصال به شبکه ریلی و قرارگیری در مسیر کریدورهای بینالمللی، برای ترانزیت کالا به آسیای میانه (ازبکستان، تاجیکستان و…) اهمیت بالایی دارد و جزو ۵ گمرک فعال کشور در زمینه ترانزیت است. این پایانه برای شرکتهایی که خدمات باربری آنلاین و باربری بین المللی به مقاصد آسیای میانه ارائه میدهند، کلیدی است.
- تشریفات گمرکی و اسناد: انجام تمامی رویههای گمرکی شامل واردات و صادرات (قطعی و موقت)، ترانزیت داخلی و خارجی، کارنه تیر، مرجوعی و امور مسافری.
- زیرساختها و امکانات: در فاصله ۱۵ کیلومتری منطقه ویژه اقتصادی سرخس قرار دارد. اتصال به خط راهآهن مشهد-سرخس-تجن از مهمترین زیرساختهای آن است. فرودگاهی نیز در نقطه صفر مرزی برای تسهیل حمل کالا در نظر گرفته شده است.
- خدمات ارائه شده: علاوه بر رویههای گمرکی، خدمات نگهداری کالا به صورت امانت، امکان پردازش کالا، و تسهیلات برای خریداران عمده داخلی.
- عمده کالاهای عبوری:
- صادراتی: سیمان سفید، شیشه، روغن موتور، بیسکویت، قند، شکر، مصالح ساختمانی، انواع کاشی، گرانول. (مقاصد: ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان، قزاقستان، افغانستان).
- وارداتی: انواع پنبه، گازوئیل، لوبیا، بنزین، نخ.
- ترانزیتی: اتومبیل سواری، پلی اتیلن، پارچه، البسه، لاستیک (خروجی)؛ نخ، پنبه، مفتول مسی (ورودی).
- ظرفیت: گزارشها از افزایش تردد کامیونها به ۶۰۰ دستگاه در روز حکایت دارد. با این حال، گاهی محدودیتهایی از سوی ترکمنستان اعمال میشود.
۳. پایانه مرزی دوغارون (استان خراسان رضوی – مرز افغانستان)
- موقعیت و اهمیت: در شهرستان تایباد، نقطه صفر مرزی با افغانستان (مرز اسلام قلعه). یکی از قدیمیترین و رسمیترین مرزهای ایران با افغانستان و از ۵ گمرک برتر کشور در صادرات و ترانزیت خارجی. این مرز برای ارسال خرده بار و محمولات عمده به افغانستان بسیار مهم است.
- تشریفات گمرکی و اسناد: رویههای معمول گمرکی. بازارچه مرزی دوغارون نیز در این منطقه فعال است.
- زیرساختها و امکانات: منطقه ویژه اقتصادی دوغارون (پایانه پایبار) با امکاناتی نظیر گیتهای متعدد، باسکول، بارانداز وسیع، مخازن سوخت، خوابگاه رانندگان، و ساختمان گمرکی مجهز.
- خدمات ارائه شده: خدمات گمرکی، انبارداری، تخلیه و بارگیری، حمل و نقل بینالمللی. ورود کالا با معافیت گمرکی (در منطقه ویژه)، پردازش کالا، صدور قبض انبار تفکیکی و گواهی مبدأ.
- عمده کالاهای عبوری:
- صادراتی: حدود ۲۶٪ کل صادرات ایران از این مرز انجام میشود. شامل نفت و مشتقات، مصنوعات آهنی، مصالح ساختمانی (گچ، سیمان، میلگرد)، میوهجات، صیفیجات، رب، مواد بهداشتی.
- وارداتی: بسیار ناچیز؛ شامل دانههای روغنی، سنگ سربدار، گیاهان معطر، گوشت.
- ظرفیت: سالانه حدود ۱۵ میلیون تن کالا از این مرز عبور میکند.
۴. پایانه مرزی آستارا (استان گیلان – مرز جمهوری آذربایجان)
- موقعیت و اهمیت: در حاشیه رودخانه آستاراچای، متصل به جمهوری آذربایجان. یکی از بزرگترین و مهمترین گمرکات شمال کشور و از پرترددترین مرزهای زمینی. برای دسترسی به کشورهای اوراسیا و حاشیه خزر در باربری بین المللی زمینی و آبی بسیار فعال است و سومین مرز فعال تجاری کشور شناخته میشود. خدمات باربری اینترنتی تهران برای ارسال کالا به این منطقه و سپس به کشورهای همسایه شمالی کاربرد دارد.
- تشریفات گمرکی و اسناد: انجام کلیه امور واردات و صادرات (قطعی و موقت)، امور مرزنشینی، ترانزیت، کارنه تیر، کاپوتاژ، مرجوعی و امانات پستی. دارای مرجع قضایی برای رسیدگی به مشکلات ترخیص.
- زیرساختها و امکانات: طرح جامع پایانه در محل جدید در دست اقدام است. اقداماتی برای ساماندهی ترافیکی و توسعه زیرساختها (بازسازی پل، احداث پل روگذر، توسعه پارکینگ) انجام شده.
- خدمات ارائه شده: علاوه بر رویههای گمرکی، خدمات ورود و خروج خودرو و امور تعاونیهای مرزنشینان.
- عمده کالاهای عبوری:
- صادراتی: به کشورهای قفقاز (گرجستان، آذربایجان) و روسیه؛ شامل محصولات کشاورزی، سیمان، گچ، شویندهها، مواد غذایی، محصولات شیمیایی، فرش، پوشاک، مصالح ساختمانی.
- ظرفیت: تردد عادی روزانه ۴۰۰ دستگاه. پس از الحاق ایران به اتحادیه اوراسیا و جنگ اوکراین، حجم ترانزیت و صادرات افزایش چشمگیری داشته است.